Uwielbiam pogranicza, bo tu mieszają się kultury. To taki charakterystyczny proces dla miejsc, gdzie spotykają się różni ludzi i różne zwyczaje. Wtedy potrafią się dziać rzeczy piękne i wielkie. A piękna domom przysłupowym odmówić nie można! A jak powstały? Okazuje się, że to wypadkowa słowiańszczyzny i tego, co w średniowieczu przynieśli ze sobą osadnicy germańscy.
Domy przysłupowe są charakterystyczne dla jednego regionu. Pogranicze polsko-niemiecko-czeskie obfituję w ten charakterystyczny typ zabudowy. To w tym regionie znajduje się kilka tysięcy takich domów, chociaż to co pozostało, to zaledwie mała część dziedzictwa, które przeminęło. Powiedzmy sobie szczerze, drewno przez pewien czas było w odwrocie, a ludzie woleli budować nowe, murowane domy niż remontować stare i drewniane. Na szczęście to się zmienia i domy przysłupowe stają się zarówno atrakcjami przyciągającymi turystów, jak też ludzie znów zaczynają uważać je za piękne. Domy przysłupowe są traktowane jak dziedzictwo przodków, o które należy dbać i w które warto inwestować, by uratować je dla przyszłych pokoleń.
Pierwsze domy przysłupowe powstały na terenie Górnych Łużyc, czyli krainie która obecnie leży głównie w Niemczech, ale jej część dociera do Polski. Kiedy osadnicy niemieccy w poszukiwaniu ziemi do osiedlenia się szli z zachodu na wschód, w pewnym momencie spotkali się z plemionami słowiańskimi. Słowianie swoje domy budowali rzecz jasna z drewna, ale w technice zrębowej, czyli bale zachodziły na siebie i w taki sposób powstawała stabilna konstrukcja. Rzemieślnicy niemieccy budowali większe domy, a to wymagało innej techniki.
Trzeba było wzmocnić dolną część domu, by można było dodać piętro lub piętra. Takim wzmocnieniem są właśnie przysłupy, czyli filary, na których opiera się część nośna domu. Przysłupy zaczęły otaczać domy budowane w starej słowiańskiej technologii. W ten sposób powstał zupełnie nowy typ domu. Można powiedzieć, że ten stary dom zbudowany w technologii zrębowej jest swego rodzaju pudełkiem ukrytym w konstrukcji przysłupowej. Jeśli spojrzymy na to, jak duża jest przestrzeń między poszczególnymi słupami, to widać, że pozostaje mnóstwo miejsca na wypełnienie tej przestrzeni… szachulcem! Szachulcem czyli gliną zmieszaną ze słomą, trocinami, a czasami także specjalną plecionką. W zależności, co w danej okolicy było materiałem, który można było łatwo wykorzystać. I z tego szachulca składają się ściany domów.
Domy przysłupowe w Bogatyni
Przyznaję, że zwiedzać Bogatynię przyjechałem przy okazji, bo celem były Czechy i przede wszystkim pobliski zamek Frydlant. Nie byłem jakoś specjalnie przygotowany, jedyne co wiedziałem, to że Bogatynia jest „przysłupową stolicą Polski”. A ponieważ od dawna mam bzika na punkcie drewnianej architektury, takiej okazji nie mogłem przegapić. Skoro byłem np. w Krainie Otwartych Okiennic na Podkarpaciu, to będąc na Dolnym Śląsku, musiałem zajechać do Bogatyni. Chociaż typ architektury jest zupełnie inny – no ale drewno jest drewno – jest ciepłe i piękne!
Na początku warto też zwrócić uwagę, skąd się wzięły domy przysłupowe w takiej ilości. Po pierwsze domy przysłupowe były budowane niezależnie od statusu społecznego. Mieszkali w nich zarówno bogaci, jak też bardzo biedni. To był powszechny styl architektury w rejonie Górnych Łużyc i okolic. Po drugie w tym rejonie bardzo popularne było tkactwo, a domy przysłupowe były na tyle duże, że były w stanie pomieścić zarówno część roboczą na parterze, jak i część mieszkalną na górze. Oczywiście nie wszystkie domostwa parały się tkactwem, ale ten typ zabudowy był elastyczny w pełnieniu różnych funkcji.
Samochód zaparkowałem w centrum obok biedronki. Zrobiłem małe zakupy i… przeszedłem przez rzeczkę Miedziankę, która płynie tuż obok. Wystarczyło raptem kilkadziesiąt metrów, by zobaczyć pierwsze domy przysłupowe w Bogatyni. Jak łatwo się domyślić miasto rozwijało się wzdłuż rzeki i właśnie dlatego to w tym miejscu skupia się ich największa liczba. To co proponuję to spacer ulicami: Tadeusza Kościuszki, 1 maja, Armii Krajowej, Aleja Żytawska. Tam jest „zagłębie” domów przysłupowych, ale spotkacie je także w innych częściach miasta jak np. na ulicy Marszałka Piłsudskiego, a także na ul. Głównej.
Część domów woła o ratunek, bo widać, że nie są w dobrym stanie technicznym, część jest pięknie odnowiona i widać, że ich właściciele dbają nawet o detale. Niektóre domy są opuszczone, inne zamieszkałe, a w innych jak w Domu Zegarmistrza mieści się pensjonat. Jak widać w domu przysłupowym można spać nawet jeśli jest się turystą. Do tragicznego stanu niektórych z domów przyczyniła się powódź błyskawiczna z roku 2010, kiedy to 7 sierpnia w ciągu. Spadło wtedy ponad dwa razy więcej wody niż wynosi średnia miesięczna dla tej okolicy.
Z nieba spadło 140 litrów wody na metr kwadratowy, a średnia miesięczna wynosi 60 litrów. Woda w rzece Miedzianka osiągnęła wtedy ponad 5 metrów. Niszczyła wszystko, co spotkała na swojej drodze i były to nie tylko mosty i kładki, ale także zabudowa – w tym zabytkowe domy przysłupowe. Kiedy woda zeszła, na szczęście okazało się, że większość zabudowy da się uratować. Chociaż jeśli pochodzicie przy domach, widać, że część z nich zostało podpalone. Na szczęście ogień udał się ugasić, a domy wyremontowano. Taki jest przypadek dwóch dużych domów przysłupowych obok wspomnianej biedronki.
Chodząc koło domów, przyjrzyjcie się, jak są zbudowane. Konstrukcje nośne czyli przysłupy są rzecz jasna drewniane, ale portale wejściowe są kamienne. Co więcej, w części są one naprawdę pięknie zdobione. Czasami też wchodzą inne ozdoby snycerskie. Mnie zaskoczyły okna w dachach, bo przypomniały mi one saskie miasta w Rumunii jak np. Sybin. Tam też niemieccy osadnicy budowali domy, czerpiąc z architektury wyniesionej z rodzinnych terenów.
Na spacer po mieście i zobaczenie najpiękniejszych domów przysłupowych potrzeba około godziny. Ale rzecz jasna budynki są też rozrzucone po mieście. To co opisałem to ich główne nagromadzenie. W Bogatyni z tego co przeczytałem znajduje się 160 domów przysłupowych. I jest to największe nagromadzenie tego typu architektury w Polsce. W całym naszym kraju znajduje się około 600 tego typu budynków. A jeśli mamy ochotę na więcej, trzeba pojechać do naszych sąsiadów, do Niemiec. Chociaż w Czechach też stoi jeszcze kilkaset tego typu budynków.
Muszę wrócić w tą okolicę, bo w okolicznych miejscowościach też są rozsiane domy przysłupowe.
